Syndrom oszusta – co mówi nauka i jak sobie z nim radzić?

Marcelina Rosińska

• 2026-03-24

Syndrom oszusta (ang. impostor phenomenon) to zjawisko psychologiczne polegające na trwałym poczuciu, że nasze osiągnięcia nie są „naprawdę nasze”, a sukces wynika z przypadku, szczęścia lub błędu innych.

Choć nie jest to jednostka diagnostyczna, zjawisko to zostało dobrze opisane w badaniach i dotyczy szerokiej grupy osób – zarówno studentów, jak i doświadczonych specjalistów.

Jak często występuje syndrom oszusta?

Badania pokazują, że syndrom oszusta jest znacznie bardziej powszechny, niż może się wydawać.

Przegląd systematyczny obejmujący ponad 14 000 osób wykazał, że:

• zjawisko może dotyczyć od 9% do nawet 82% badanych (w zależności od metod pomiaru)
• występuje zarówno u kobiet, jak i mężczyzn
• pojawia się na różnych etapach życia i kariery

Dodatkowo badania wskazują, że w niektórych grupach zawodowych (np. medycyna, IT) jego poziom może być szczególnie wysoki

Jakie są konsekwencje psychologiczne?

Syndrom oszusta nie jest „tylko myśleniem”. Ma realny wpływ na funkcjonowanie.

Badania pokazują, że wiąże się on z:

• wyższym poziomem stresu i lęku
• objawami depresyjnymi
• niższą satysfakcją z pracy
• wypaleniem zawodowym

W jednym z nowszych badań wykazano także związek między syndromem oszusta a ogólnym dystresem psychicznym (np. lękiem i obniżonym nastrojem).

Skąd się bierze syndrom oszusta?

Nie ma jednej przyczyny. To zjawisko wieloczynnikowe.

Badania i analizy wskazują m.in. na:

• perfekcjonizm i wysokie standardy wobec siebie
• niskie poczucie własnej wartości
• porównywanie się z innymi
• środowiska o wysokiej presji (np. studia, praca)

Co ciekawe, syndrom oszusta często dotyczy osób kompetentnych i zaangażowanych, czyli tych, które obiektywnie dobrze radzą sobie w swoich rolach.

Jak działa ten mechanizm?

Typowy schemat wygląda tak:

1. Pojawia się sukces
2. Osoba nie przypisuje go sobie („to przypadek”)
3. Rośnie lęk przed „zdemaskowaniem”
4. Wzrasta napięcie i potrzeba „udowadniania się”

To tworzy błędne koło, które może utrwalać problem.

Co mówi psychologia – jak sobie radzić?

Choć badania nad interwencjami są nadal ograniczone , istnieją podejścia oparte na psychologii poznawczej i pracy terapeutycznej.

Najczęściej rekomendowane strategie to:

1. Urealnianie myśli

Zamiast automatycznie uznawać „nie jestem wystarczająco dobry/a”, warto sprawdzić:

• jakie są fakty?
• jakie mam dowody na kompetencje?

2. Oparcie się na danych o sobie

Spisywanie:

• osiągnięć
• umiejętności
• pozytywnych informacji zwrotnych

pomaga przeciwdziałać zniekształceniom poznawczym.

3. Normalizacja doświadczenia

Świadomość, że wiele osób doświadcza podobnych odczuć, zmniejsza poczucie izolacji.

4. Wsparcie społeczne

Rozmowa z innymi (np. mentorem, terapeutą) pomaga zobaczyć siebie w bardziej realistyczny sposób.

🤝 Kiedy warto poszukać pomocy?

Jeśli:

• poczucie „bycia niewystarczającym” jest stałe
• pojawia się silny stres
• unikasz wyzwań mimo kompetencji

warto skorzystać ze wsparcia psychologicznego.

Syndrom oszusta nie świadczy o braku kompetencji. Często jest efektem wysokich oczekiwań i nadmiernej samokrytyki.

💛 Potrzebujesz wsparcia?

Jeśli zmagasz się z poczuciem niewystarczalności lub presją, możesz zgłosić się do Fundacji Sieć Przyjaciół Zdrowia Psychicznego.

👉 Skontaktuj się z nami i sprawdź, jak możemy Ci pomóc.

Źródła:

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31848865/
(Bravata et al., 2020 – przegląd systematyczny dotyczący syndromu oszusta) https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7174434/
(pełna wersja artykułu Bravata et al.) https://psycnet.apa.org/record/1978-30152-001
(Clance & Imes, 1978 – pierwsze opisanie zjawiska) https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2772529424000729
(przykładowe badania nad syndromem oszusta w środowisku zawodowym) https://www.mdpi.com/2076-328X/15/7/986
(nowsze badanie: związek z dystresem psychicznym)